Tết, với người Việt Nam, là một lễ hội đầy màu sắc, niềm vui và hy vọng. Hy vọng vào một năm mới với nhiều điều tốt đẹp, may mắn, người thân được bình an, và tài lộc dồi dào. Những niềm hy vọng đó không những được thể hiện qua các lời chúc tụng, các tấm thiệp xuân, mà còn được bày tỏ một cách thanh nhã, ý nhị qua cách nhà nhà trang hoàng, bày biện mâm quả, và nấu những món ăn dịp Tết. Không phải khi không mà người ta nấu bánh chưng, thịt kho tàu, v.v… để tiễn năm cũ và chào đón năm mới. Tất cả đều mang ý nghĩa tượng trưng cho niềm mong mỏi điều tốt lành, no ấm và may mắn.

Tết đến, dưa hấu là một trong những trái cây không thể thiếu trong việc trang hoàng hay bày cúng bàn thờ tổ tiên. Quả dưa hấu hình dáng tròn trịa, rất thích hợp là biểu tượng cho những gì viên mãn trong năm tới. Ruột dưa đỏ tươi, tượng trưng cho may mắn và tài lộc, còn vỏ xanh là biểu hiện của mùa xuân và sức sống. Ngày xưa, dưa hấu còn là loại quả quý được dâng lên vua, và ngày nay, đặt dưa hấu lên bàn thờ cũng là một cách để con cháu tỏ lòng hiếu kính với ông bà và tổ tiên.

Nhắc đến dưa hấu thì không thể nhắc đến những mâm ngũ quả Tết mà chúng ta thường thấy ở nhiều gia đình ở miền Nam, trong đó để những quả như đu đủ, mãng cầu, dừa và xoài. Sự hiện diện của những loại quả này là có chủ ý: chúng tượng trưng cho niềm mong mỏi của gia chủ trong năm mới này là Cầu (mãng cầu), Vừa (đọc theo giọng miền Nam là “Dừa”), Đủ (đu đủ), Xài (đọc trại từ chữ “Xoài”). Cầu Vừa Đủ Xài – Vâng, không ước ao gì to tát lắm đâu, người dân với mâm quả này chỉ mong một năm mới mà chuyện áo cơm không còn là điều gì bức bách, kiếm đủ xài là đã mãn nguyện rồi.

Ra đến miền Bắc thì mâm ngũ quả ở đây lại có khác đôi chút, đó là nó có sự hiện diện của nải chuối. Nải chuối đưa đến hình ảnh của bàn tay Phật, ngụ ý bao bọc và che chở con người thoát khỏi tai ương. Ngược lại, người miền Nam thì thường tránh dùng chuối, vì khi phát âm loại quả này theo giọng Nam thì sẽ nghe rất gần với “chúi,” đưa đến hình ảnh “chúi nhũi” (có nghĩa là “ngã chúi xuống, không gượng được”) – một điều rất là không may mắn.

Tưởng cũng nên nói thêm về mâm ngũ quả. “Ngũ” là con số năm (5), tương ứng với thuyết ngũ hành tạo nên trời đất, vũ trụ. Số năm cũng tượng trưng cho cho ước muốn ngũ phúc (năm điều phúc) của người Việt: “phú, quý, thọ, khang, ninh” nghĩa là “giàu có, sang trọng, sống lâu, khỏe mạnh, bình yên.”

Qua đến mâm cơm ngày Tết, thì không thể nhắc đến hai món bánh chưng, bánh giầy. Tục truyền rằng Hoàng tử Lang Liêu – con trai thứ 18 của Hùng vương 6 – đã chọn hai loại bánh này để bày cỗ dịp đầu xuân. Người Việt cổ tin vào “trời tròn, đất vuông” và do đó bánh giầy hình tròn tượng trưng cho trời, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất – dâng cúng bánh giầy và bánh chưng là một cách thể hiện lòng biết ơn trời đất đã tạo mưa thuận gió hòa trong năm vừa qua. Ngoài ra, nguyên liệu làm bánh gồm có nếp, đậu, thịt – phản ánh nền văn minh lúa nước và thể hiện sự mong ước được no ấm, đủ đầy.

Truyền thuyết kể rằng, trong khi các vị hoàng tử khác thay nhau dâng lên bao món ăn ngon hiếm quý, thượng hạng, thì hai món bánh chưng và bánh giầy của Lang Liêu – nhìn thoáng qua – trông khá tầm thường. Tuy nhiên, khi được nghe giải thích về hai loại bánh này thì Hùng vương gật gù khen vô cùng ý nghĩa, và khi nếm thử thì chúng rất là ngon. Sau đó, ông truyền ngôi vua lại cho Hoàng tử Lang Liêu. Và cũng từ đó theo thông lệ, dân chúng làm bánh chưng, bánh giầy để dâng cúng tổ tiên, trời đất vào dịp Tết.

Trên mâm cơm Tết của người miền Nam, còn có thịt kho trứng (thịt kho tàu) và canh khổ qua. Thịt kho trứng là một món ăn truyền thống, với thịt vuông, trứng tròn thể hiện sự cân bằng âm dương trong trời đất. Hình ảnh những quả trứng còn là biểu tượng cho ước muốn được sinh con sinh cháu trong năm mới. Và đi chung với món thịt kho trứng thì không thể thiếu một món canh, và còn gì thích hợp với dịp Tết hơn là canh khổ qua? Từ “khổ qua,” tự nó, đã nói lên mong muốn những đau buồn, xui xẻo của năm cũ (“khổ”) hãy “qua” đi, và hy vọng năm mới sẽ được tốt lành, thuận buồm xuôi gió.

Và như thế, bạn thấy đấy, tinh thần và cách chơi biểu tượng của người Việt ở dịp Tết rất là phong phú. Mọi hình tượng, màu sắc, và ngay cả âm thanh đều được vận dụng vào biểu tượng và tạo thành ý nghĩa. Đặc biệt trong ẩm thực, những loại bánh, trái, món ăn được bày ra thường luôn có ẩn ý đằng sau, đó là ước muốn một năm mới nhiều điều như ý, bình an và hạnh phúc.